Voeding en gezondheid onder de loep van logo TA
Dossier

Voedingssupplementen voor meer weerstand en vitaliteit

23 november 2021

Loop je langs het rek met de voedingssupplementen, dan vind je heel wat producten die beweren dat ze je immuniteit versterken, je vitaliteit boosten of de vermoeidheid bestrijden. Een trend die door de coronacrisis enkel groter is geworden. Om welke producten gaat het, en wat mag je ervan verwachten?

Immuniteit boosten? Onmogelijk

Het immuunsysteem - ons natuurlijke afweersysteem tegen externe vijanden - omvat alle mechanismen waarmee ons lichaam zich tegen indringers beschermt. Dat systeem moet steeds "op zijn hoede" zijn, aangezien we constant geconfronteerd worden met micro-organismen (bacteriën, virussen, schimmels en parasieten). Tot op vandaag is het voor onderzoekers nog grotendeels onduidelijk hoe complex de immuunrespons is en welke onderlinge verbanden een rol spelen. Wat wel vaststaat, is dat een goede werking niet zonder evenwicht en harmonie kan. 

Alhoewel het natuurlijk zeer verleidelijk klinkt om je immuunsysteem te versterken, bestaat er tot op heden helaas geen enkel wetenschappelijk bewijs dat dit mogelijk is. Er bestaan enorm veel verschillende immuuncellen, die je kunt onderverdelen in verschillende families. Elk van deze families reageert anders op de te bestrijden "vijand", dus is een versterking van de individuele immuuncellen een extreem complexe opgave.

Welke immuuncellen aan te pakken? In welke hoeveelheid? Voeding, beweging, leeftijd, stress, andere factoren; onderzoekers zijn constant in de weer om de effecten ervan op ons immuunrespons te achterhalen. 

Vaak zijn deze "weerstandverhogende bereidingen" gebaseerd op een samenstelling met vitamine D, vitamine C, selenium en zink. Naast vitamine A, foliumzuur, ijzer en koper, gaat het inderdaad om mineralen en vitamines die een grote rol spelen in onze algemene immuniteit. Het klopt dan ook dat je weerstand bij een tekort van deze nutriënten zal afnemen. Dus:

  • Bij lichte tekorten wordt aangeraden om evenwichtiger te eten. 
  • Is je tekort groter, dan kunnen voedingssupplementen van pas komen, maar enkel en alleen als je arts ze op basis van een bloedafname aanraadt. 
  • Heb je geen tekort, dan hebben deze supplementen geen enkel preventief effect, en zal je natuurlijke weerstand absoluut niet stijgen door extra vitamines of mineralen in te nemen.

In deze supplementen zitten naast deze vitamines en mineralen ook een aantal andere ingrediënten, zoals planten of bioactieve bestanddelen. Deze stoffen vervullen weliswaar een bepaalde functie in ons lichaam, maar zijn niet essentieel voor een goede gezondheid.

Voor een optimaal immuunsysteem gaat er niets boven een gezond dieet en een juiste levensstijl: voldoende slaap met weinig stress overdag, voldoende sport en beweging, niet roken en beperkt alcoholgebruik.

Bij twijfel kan je arts steeds een bloedafname doen om eventuele tekorten vast te stellen. 


Supplementen voor de immuniteit: onze experts scheiden waarheid van fictie

Hieronder geven we een overzicht van de belangrijkste supplementen of ingrediënten die ons immuunsysteem zouden versterken:

  • Vitamine C: gezien de mens dit ascorbinezuur niet zelf aanmaakt, moeten we het via voeding innemen. Gelukkig zijn er zeer veel voedingsproducten die vitamine C bevatten (citrusvruchten, kiwi's, broccoli, kolen enz.). Vitamine C zou ons immuunsysteem boosten, al kunnen we op basis van de grote aanwezigheid in voedingssupplementen enkel stellen dat ze 'het immuunsysteem ondersteunt', dus gewoon de normale werking ervan. Men zou dus kunnen denken dat ze helpt om infecties zoals verkoudheden te vermijden of te genezen, al is dat niet het geval. Bovendien scheiden we overschotten af via de urine... Weggegooid (of weggespoeld) geld dus wanneer je vitamine C-supplementen inneemt. Pas ook op voor megadoses: neem je meer dan 2 g vitamine C in, dan bestaat het risico op diarree of buikkrampen. Wist je trouwens dat een grote sinaasappel je dagelijkse behoefte aan vitamine C afdekt?
  • Vitamine D: net zoals de meeste vitamines zit vitamine D in onze voeding (vette vis, eieren, margarine). De hoofdbron echter is onze eigen huid. De cholesterol in onze huid wordt door de zon omgezet in vitamine D, wat bijvoorbeeld nodig is voor stevige botten en tanden. Bij voldoende blootstelling aan de zon zijn voedingssupplementen overbodig en wordt onze dagelijkse behoefte voldoende ingevuld. Meer concreet moeten we onze handen en gezicht elke dag 15 à 30 minuten blootstellen aan de zon. Sommige personen echter moeten wel opletten voor tekorten: kinderen (door kleding en zonnecrème nemen zij tijdens de zomer minder vitamine D op), volwassenen met donkere huidskleur (veel pigment houdt de uv-stralen tegen en bemoeilijkt de aanmaak van vitamine D), alsook oudere personen. Om de aanbevolen hoeveelheden te bereiken, is het in sommige gevallen aangewezen om grotere hoeveelheden te eten van bepaalde voedingsproducten en om voedingssupplementen in te nemen. Spreek erover met je arts. Volgens producenten geeft vitamine D een boost aan je immuunsysteem. De Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) laat vandaag enkel volgende claim toe: "draagt bij tot de normale werking van het immuunsysteem". 
    Helpt vitamine D tegen het coronavirus? Tijdens de coronacrisis zagen we op social media rapporten voorbijkomen waaruit zou blijken dat vitamine D ons immuunsysteem sterk zou wapenen tegen SARS-CoV-2. Het klopt inderdaad dat veel studies in wetenschappelijke literatuur een verband zagen tussen lage vitamine D-niveaus en ernstige symptomen van COVID-19. Dat betekent echter niet dat ernstige symptomen van COVID-19 te wijten zijn aan een tekort aan vitamine D. Een recente aanbeveling van de Hoge Gezondheidsraad bevestigt dat er vandaag onvoldoende bewijs is dat een inname van vitamine D je beschermt tegen een verergering van de ziekte. Ook zijn er geen solide argumenten voor de inname van extreem hoge doses vitamine D, hoogstens bij risicogroepen zou het nut hebben om gedurende een bepaalde tijd de doses geleidelijk te verhogen.
  • Zink: een essentieel spoorelement, wat betekent dat het in onze voeding moet zitten om gezond te blijven. Zink is aanwezig in tal van voedingsproducten, zeker in bronnen van dierlijke eiwitten, meer bepaald vlees, ei en zeevruchten, maar daarnaast ook in kleinere hoeveelheden in noten, amandelen, hazelnoten enz. Alhoewel zink absoluut noodzakelijk is voor een goed werkend immuunsysteem, is het een brug te ver om te stellen dat het ons immuunsysteem verbetert. Ook voor deze claim is het wachten op een beslissing van de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA). Alhoewel tekorten aan zink minder vaak voorkomen dan tekorten aan vitamine D, onderstreept een recente aanbeveling van de Hoge Gezondheidsraad het belang om in de huidige omstandigheden (corona) voldoende zinkrijke voedingsmiddelen te consumeren. Personen met een groter risico op zinktekort, zoals ouderen en mensen met een onevenwichtig voedingspatroon, kunnen baat hebben bij een zinksupplement. Spreek erover met je arts.
  • Selenium: ook hier gaat het om een essentieel spoorelement, dat het lichaam in kleine hoeveelheden uit voeding haalt. De meeste voedingsproducten bevatten selenium, al verschilt het seleniumgehalte sterk van de ene streek tot de andere. Zo weerspiegelt het seleniumgehalte in plantaardige producten zoals brood, graanproducten en groenten, de grond waar ze vandaan komen. In Finland besloot de overheid om selenium toe te voegen aan landbouwmeststoffen, om er zo voor te zorgen dat groenten en granen meer selenium bevatten. Selenium is een antioxidant die de goede werking van de schildklier garandeert, en het speelt ook een rol in de normale werking van het immuunsysteem. Tekorten aan selenium maken ons gevoeliger voor infecties, maar overmatige innames zullen onze immuniteit absoluut niet boosten. Risicogroepen zoals ouderen moeten er op advies van de arts voor zorgen dat ze zeker voldoende selenium binnenkrijgen.
  • Polyfenolen zoals quercetine en resveratrol: het gaat om antioxidanten uit planten, die we vaak terugvinden in voedingssupplementen. Ze zouden je immuunsysteem versterken, alhoewel de EFSA deze claim verbiedt bij gebrek aan wetenschappelijk bewijs. Het onderzoek beperkt zich voornamelijk tot dieren en in-vitro. 
  • Enzymen zoals superoxidedismutase (SOD) worden soms ook beschouwd als immuunboosters, én zouden een anti-aging-effect hebben. Als supplement worden ze echter niet altijd goed geabsorbeerd door ons lichaam, waardoor je van deze antioxidant niet al te veel effect mag verwachten. 
  • Lactoferrine, een eiwit dat aanwezig is in de moedermelk. Het bezit antibacteriële, antivirale, schimmeldodende, kankerwerende en ontstekingsremmende eigenschappen. Men beweert dat het daarnaast via diverse mechanismen ook de immuniteit bevordert, al worden deze claims niet bevestigd door de EFSA. 
  • Probiotica: volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) zijn probiotica "levende micro-organismen die bij voldoende hoge inname positieve effecten op de gezondheid hebben, naast de klassieke voedingseffecten". Ze kunnen gebruikt worden in voedingssupplementen, maar we vinden er ook in voedingsproducten zoals yoghurt, kefir, zuurkool enz. Ze zouden het immuunsysteem versterken. Toch zijn we, in navolging van de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA), veel genuanceerder op dit vlak. Volgens studies hebben ze effect op een verstoorde darmflora, al verschillen de resultaten per persoon. Er bestaan verschillende soorten en stammen, telkens met andere eigenschappen. De meeste probiotica bevatten Lactobacillus of Bifidobacterium, of een mix van beide, al bestaat er een enorm groot aantal probiotica. 
  • Vezels: oplosbare vezels zijn complexe onverteerde suikermoleculen zoals galacto-oligosacharide (GOS), fructo-oligosacharide (FOS) enz. Het zijn probiotica die door onze darmflora (de micro-organismes in onze darmen) worden gefermenteerd tot vetzuren met korte keten (zoals butyraat) en zo de groei van bepaalde gunstige bacteriesoorten in het lichaam bevorderen. Het gaat dus om een voedingsmiddel voor de micro-organismes in onze darmen. Ze verhogen het aantal micro-organismes in ons darmstelsel en zouden op die manier ons immuunsysteem verbeteren. Deze claim werd, net zoals voor probiotica, verboden door de autoriteiten (EFSA), al zijn wij op dit vlak wat genuanceerder. Vergeet echter niet dat je deze oplosbare vezels ook binnenkrijgt met een gezond en gevarieerd dieet. 

  • Symbiotica: combinatie van prebiotica en probiotica.  
  • Pompelmoespitextract: ook gekend onder de naam EPP. Het extract bestrijdt virale, bacteriële en schimmelinfecties en bezorgt je immuniteit zo een boost. De EFSA bekijkt momenteel nog zijn standpunt over de claim dat EPP je natuurlijke afweersysteem zou verbeteren, dus op dit moment staat het fabrikanten nog vrij om deze claim te hanteren.
  • Echinacea (of zonnehoed): het gaat om een plantensoort die afkomstig is uit Noord-Amerika. Drie soorten (de rode zonnehoed, de smalbladige paarse zonnehoed en de bleke paarse zonnehoed) hebben de reputatie dat ze goed zouden zijn voor de gezondheid: versterking van het immuunsysteem, pijn- en ontstekingsremmende en antioxiderende eigenschappen. Deze effecten staan echter wel nog steeds ter discussie, en ook werd er tot op heden geen enkel betekenisvol verschil aangetoond qua preventie van verkoudheden. In de behandeling van verkoudheden was er bovendien slechts een miniem positief verschil ten opzichte van de placebogroep. De werking steunt onder andere op een grotere aanmaak van witte bloedcellen. Er is bijkomend onderzoek nodig om het te gebruiken als norm in de preventie en de behandeling van ademhalingsinfecties. Alhoewel er quasi geen bijwerkingen zijn, is voorzichtigheid geboden bij atopische patiënten met een mogelijke verergering van astma en eczeem. Het gebruik ervan wordt ook afgeraden bij personen met auto-immuunziektes en bij kankerpatiënten, alsook bij kinderen onder de 12 jaar.
  • Propolis: deze harsachtige stof zit in de knoppen van bomen, en wordt door bijen gebruikt als antiseptisch laagje in hun bijenkorven. Volgens voorstanders zou het infectiewerend, verdovend, wondhelend en ontstekingsremmend zijn, én zou het de vitaliteit van de cellen versterken. Ook deze claims werden door de EFSA weerlegd. Er bestaan verschillende samenstellingen in functie van de regio en van het seizoen, waardoor het moeilijker is om zich uit te spreken over de positieve gezondheidseffecten. Bovendien gaat het om pijnen die vanzelf verdwijnen, dus kan het effect van de producten moeilijk gemeten worden. Propolis wordt gebruikt in bereidingen tegen koortsblaasjes en maagzweren. Het zit vaak in siroopjes die aan de man worden gebracht als natuurlijk antibioticum ter ondersteuning van de luchtwegen, maar je vindt het ook soms terug in keelsprays, neussprays, crèmes, tincturen en herstellende gels. Het nut van deze laatste producten werd nooit aangetoond. Let ook op voor eventuele allergische reacties.
  • Koninginnengelei: dit zou het immuunsysteem stimuleren. De werksterbijen scheiden tussen hun 6e en 12e levensdag zogenaamde koninginnengelei af via hun klieren. Dankzij de combinatie van eiwitten, koolhydraten, lipiden, aminozuren, vitamines en mineralen is het van essentieel belang voor de ontwikkeling van de bijenkoningin. Vandaag is er geen enkele claim toegelaten voor koninginnengelei (positief effect op de bloeddruk, antitumorale werking, versterking van het immuunsysteem, invloed op de insuline, anti-aging-effect). Ze wordt vaak verkocht in de vorm van ampullen, gels of siroopjes. Ook hier is het aangeraden om op te letten voor allergische reacties.
  • Kattenklauw (of Cat's claw): een andere naam voor uncaria tomentosa, een Peruviaanse houtige wijnstok. Zuid-Amerikaanse bevolkingsgroepen maken al eeuwenlang gebruik van de schors en wortels van deze wijnstok, die een goede werking zou kennen tegen artritis, maagzweren, ontstekingen, dysenterie en koorts. Overtuigend bewijs van zijn werking ontbreekt echter nog, zeker op het vlak van reumatoïde artritis.
  • Aloë vera: een wijdverspreide geneeskundige plant die al sinds de oudheid gebruikt wordt, en onder meer bekend is om haar ontgiftende, wondhelende en antioxiderende werking. Het zou het immuunsysteem versterken dankzij de aanwezigheid van polysacharide, aminozuren, vitamines en mineralen. Er bestaat nog geen wetenschappelijk bewijs voor deze claim, en de EFSA heeft nog geen positie ingenomen. Verder onderzoek is dus nodig om het precieze werkingsmechanisme te kennen.
  • Tijm, look, gember, kurkuma, guaranà, ...: in voedingssupplementen worden hele reeksen planten gebruikt om ons afweersysteem te versterken. Eind 2020 moest de EFSA een beslissing nemen over de al dan niet toegelaten claims. Helaas liepen ze vertraging op, en in afwachting aarzelen de fabrikanten niet om de heilzame effecten van hun producten maximaal uit te spelen.