Dossier

INTERVIEW - Hoe doeltreffend is mindfulness?

23 februari 2022
mindfulness

"Een groepstraining mindfulness kan even doeltreffend zijn als psychotherapie", legde dr. Katleen Van der Gucht uit. "Maar het is niet voor iedereen weggelegd."

Katleen Van der Gucht is biologe van opleiding. Zo’n 16 jaar geleden nam ze voor het eerst deel aan een mindfulnesstraining. Die ervaring was zo bijzonder, dat ze besloot om de zwammen en micro-organismen vaarwel te zeggen. Ze nam zich voor om haar onderzoek voortaan volledig aan mindfulness te wijden. Momenteel werkt Van der Gucht als senior researcher aan de KU Leuven. Ze is ook directeur van het recent opgerichte Leuven Mindfulness Centre.

 

 

Mindfulness is een buzzwoord. Maar wat betekent het precies?

Van der Gucht: "De definitie die ik gebruik, is die van Jon Kabat-Zinn. Deze bioloog introduceerde mindfulness in de westerse, medische wereld. Hij omschrijft mindfulness als een staat van bewustzijn waarbij je doelgericht milde aandacht geeft aan gewaarwordingen in het hier en nu. Dat kunnen fysieke sensaties zijn, maar ook geluiden, gedachten en emoties. Belangrijk: je doet dit zonder oordelen te vellen over wat er zich aandient. Je observeert gewoon wat er op je afkomt met een nieuwsgierige en vriendelijke houding, alsof je er vanop een afstand naar kijkt. Je loopt niet weg van onaangename gewaarwordingen, maar je laat je er ook niet door overweldigen. Oefening baart kunst. Mindfulness is een vaardigheid die je kunt trainen met meditatieoefeningen. Dat is wat je leert in mindfulnesstrainingen."

 

 

douche

 

 

Hoe ziet zo’n training eruit?

Van der Gucht: "Zo’n training duurt doorgaans acht weken en gaat meestal in groep door. Je komt wekelijks samen, maar het is de bedoeling dat je dagelijks oefent met formele, semi-formele én informele meditatie-oefeningen (zie kader voor voorbeelden). Tijdens de bijeenkomsten mediteer je samen en krijg je uitleg over hoe je geest werkt en de gelegenheid om te praten over je ervaringen bij het oefenen. Thuis kun je oefenen met geluidsopnames. De formele oefeningen vergen het meeste tijd. Je wordt bijvoorbeeld uitgenodigd om een halfuur te zitten en je aandacht te richten op een ankerpunt, zoals je ademhaling of fysieke sensaties in een lichaamsdeel. Vergelijk het met ergens een zaklamp op richten."

"Als je gedachten afdwalen, wat zonder twijfel gaat gebeuren, merk je dat gewoon op en keer je zonder oordelen vriendelijk weer terug. Dat is niet erg. Het feit dat je opmerkt dat je aandacht wordt gekaapt door bijvoorbeeld piekergedachten, is een belangrijk onderdeel van de training. De semi-formele oefeningen dienen om in de loop van de dag even stil te staan bij het huidige moment. Ze duren hoogstens enkele minuten. Wat de informele oefeningen betreft: dat zijn oefeningen waarbij je activiteiten die je sowieso doet met je volle aandacht gaat uitvoeren. In plaats van ‘s morgens een douche te nemen op automatische piloot, let je bijvoorbeeld op de sensaties van het water op je huid."

 

 

mindfulness

 

 

Er zijn verschillende soorten mindfulnesstraining. Wat is het verschil?

Van der Gucht: "Mindfulness heeft zijn intrede gedaan in het westen met Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR). Dit is het klassieke mindfulnessprogramma. Onderzoekers die werkten met mensen met een depressie, voegden er elementen aan toe uit de cognitieve gedragstherapie om het meer op maat te maken van mensen die een depressie doormaakten. Zo ontstond Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT). Dit programma legt meer dan MBSR de nadruk op de invloed die gedachten, emoties en gedrag op elkaar hebben. Zo zijn er nog varianten, speciaal ontwikkeld voor mensen met verslavingen, eetproblemen, enz. De basis is dezelfde, maar er zijn elementen aan toegevoegd om het meer op maat van de doelgroep te maken."

In hoeverre is de doeltreffendheid van mindfulnesstraining aangetoond?

Van der Gucht: "Onderzoek naar mindfulness is nog vrij jong. Toch zijn er al honderden studies die aangeven dat mindfulness werkt. De sterkste aanwijzingen situeren zich in de toepassing van mindfulness in een klinische context. Verschillende degelijk uitgevoerde studies tonen aan dat mindfulnesstraining doeltreffend is om symptomen van depressie, angst en stress aan te pakken en de levenskwaliteit te vergroten. De effecten zijn vergelijkbaar met die van andere "evidence-based" programma’s zoals cognitieve gedragstherapie. Dat mindfulness werkt, blijkt overigens niet enkel uit onderzoek met vragenlijsten. Dit wordt ook ondersteund door neurobiologische bevindingen, waarbij onderzoekers de hersenen bestudeerden."

 

 

mindfulness

 

 

"Dat gezegd zijnde: niet iedereen heeft baat bij mindfulnesstraining, net zoals niet iedereen baat heeft bij cognitieve gedragstherapie. Sommige mensen zien het niet zitten om zo vaak te mediteren. Dat is prima. Motivatie is belangrijk. Dat is zo bij elke interventie waarbij je van deelnemers inspanningen verwacht. Daarom is het belangrijk dat er keuzemogelijkheden zijn."

 

In sommige studies vonden onderzoekers geen gunstige resultaten terug. Hoe verklaar je dat?

Van der Gucht: "Om dat te weten, zou je de studies in detail met elkaar moeten vergelijken. Maar dat ligt dikwijls moeilijk: de specifieke inhoud van het gebruikte programma wordt nog te vaak met copyright afgeschermd. Dat is jammer, want dan weet je niet wat de deelnemers precies moesten doen. Welke oefeningen moesten ze uitvoeren? Hoe lang duurden die? Enzovoort. Wij pleiten voor "open science": elk detail van het onderzoek en de interventie, zou beschikbaar moeten zijn. Want elk detail kan in principe een invloed hebben op de doeltreffendheid."

 

Sommige onderzoekers zijn misschien niet helemaal neutraal omdat ze zélf mindfulness beoefenen.

Van der Gucht: "In ons team zijn we met de helft die mindfulness beoefent en de andere helft die het niet doet. Dat is een gezonde mix en dat zorgt voor de nodige controle. We hebben overigens ook al studies gepubliceerd waarin we geen effecten terugvonden. Maar het is vaak moeilijker om zo’n studie gepubliceerd te krijgen. Wetenschappelijke tijdschriften hebben vaak meer interesse in studies waarin onderzoekers wel een effect terugvonden."

 

In een grote studie kreeg 8 % van de deelnemers méér last van angst en depressie.

Van der Gucht: "Dit is geen onrustwekkend hoog cijfer. Die 8 % is vergelijkbaar met de frequentie van nevenwerkingen bij andere psychologische interventies. Maar het kan voorvallen, dat klopt. Reden te meer om je goed te laten begeleiden. Kies voor een degelijk opgeleide, gecertificeerde trainer. Ook heel belangrijk: praat eerst met een psycholoog of arts als je ernstige psychische klachten hebt. En overdrijf niet. Je zonder enige ervaring inschrijven voor een dagenlange stilteretraite, is niet verstandig. Mediteren is zoals hardlopen: je kan dit best langzaam opbouwen."

 

 

 

 

Tot slot, iedereen kan zich mindfulnesstrainer noemen. Hoe vind je een goeie?

Van der Gucht: "Een goede wegwijzer daarin is vzw Moment. Dat is een organisatie van mensen die actief met mindfulness bezig zijn. Deze vereniging maakt deel uit van de overkoepelende Europese organisatie European Associations for Mindfulness (EAMBA), wat een goede referentie is. Trainers die lid willen worden van vzw Moment, moeten een degelijke opleiding gevolgd hebben. Op de website van deze organisatie vind je een zoekmotor om in jouw regio een trainer te vinden. Bij elke trainer staat vermeld welke opleidingen hij precies volgde en met welke doelgroep hij werkt. Leden worden bovendien up-to-date gehouden over de laatste ontwikkelingen in de wetenschap. Dat is in deze setting toch wel belangrijk."

 

Lees meer over mindfulness