Mogelijke sporen van asbest in speelzand: wat ouders moeten weten

Onafhankelijke analyses die in Nederland zijn uitgevoerd op een twaalftal producten die in winkels en online worden verkocht, hebben asbestvezels aangetoond in minstens zes soorten speelzand, zoals kinetisch zand of zand voor speeltafels.

Het besmette zand zou afkomstig kunnen zijn uit Chinese zandgroeven en -mijnen. Tijdens het boren kunnen asbestvezels vrijkomen en zich vermengen met het zand.

Eerste gevallen vastgesteld in Australië en Nieuw-Zeeland

De aanwezigheid van asbest in speelzand voor kinderen werd voor het eerst vastgesteld in november 2025 in Australië en Nieuw-Zeeland. Daar moesten tientallen scholen en kinderopvangcentra tijdelijk sluiten nadat asbestvezels waren ontdekt in gekleurd zand dat werd gebruikt voor creatieve activiteiten.

Dit zand, vermoedelijk geïmporteerd uit China, bevatte ongebonden asbestvezels die werden aangetroffen tijdens tests door de lokale autoriteiten. Dit leidde tot een onmiddellijke waarschuwing aan onderwijsinstellingen waar het materiaal door jonge kinderen werd gebruikt.

Welke speelgoed of producten zijn betrokken?

De eerste analyses werden uitgevoerd op twaalf producten met speelzand gekocht in verschillende Nederlandse winkels en webshops. In minstens zes van de twaalf geteste producten werden asbestvezels aangetroffen.

Vooral zandtafels zijn betrokken: daarin werd 2 tot 5% vezels in niet-gebonden vorm vastgesteld, wat door experts als bijzonder zorgwekkend wordt beschouwd. Het onderzoek bracht ook de aanwezigheid van asbest aan het licht in twee creatieve knutselsets voor kinderen.

De betrokken categorieën speelzand zijn:

• Zand voor zandbakken en buitenactiviteiten

• Zand voor speeltafels (tafels gevuld met zand voor gebruik binnenshuis)

• Zand voor creatieve activiteiten (zand voor zandschilderijen, zandverf, knutselkits)

• Zogenaamd “kinetisch” of kneedbaar zand, verkocht als binnenspeelgoed

De distributeurs betrokken bij het Nederlandse onderzoek, zijn onder meer fysieke speelgoedketens en e-commerceplatformen zoals Top1Toys, Bol.com, Amazon, AliExpress en een gespecialiseerde speelgoedgroothandel.

Deze referenties worden als voorbeelden genoemd in het kader van het eerste onderzoek en betekenen niet dat alle producten van deze winkels besmet zijn.

Is de aanwezigheid van asbest in België bevestigd?

Op dit moment is er geen bevestiging dat speelzand met asbest ook in België aanwezig zou zijn.

Echter passen de Belgische autoriteiten toch een verkoopopschorting toe, ondanks het ontbreken van een lokale bevestiging tot nu toe.

De autoriteiten erkennen namelijk dat een deel van de in Nederland betrokken producten ook in België beschikbaar is, vooral via online verkoop en de import van speelgoed voor winkels. Daarom werd een onderzoek opgestart en worden voorzorgsmaatregelen gevraagd, ook al is besmetting op de Belgische markt nog niet bevestigd.

Uit voorzorg vragen de autoriteiten aan handelaars om de verkoop van speelzand voor kinderen op te schorten en aan consumenten om het niet meer te gebruiken tot nader bericht.

Is er een gezondheidsrisico voor kinderen?

Asbest is geclassificeerd als een bewezen kankerverwekkende stof voor de mens. Wanneer de vezels worden ingeademd, kunnen ze op lange termijn ernstige aandoeningen veroorzaken, zoals longkanker of mesothelioom (kanker van het longvlies).

Gezondheidsautoriteiten herinneren eraan dat vooral herhaalde en langdurige blootstelling aan aanzienlijke concentraties vezels in de lucht het risico op asbestgerelateerde aandoeningen sterk verhoogt.

Ook benadrukken zij dat een korte en beperkte blootstelling doorgaans het kankerrisico niet significant verhoogt, al blijft voorzichtigheid geboden.

Op dit moment is het gezondheidsrisico voor kinderen die met dit speelzand in contact zijn gekomen nog niet vastgesteld.

Een van de meest verontrustende elementen bij het betrokken speelzand is de aanwezigheid van een ongebonden vorm van asbestvezels (tremoliet), een variant die als bijzonder gevaarlijk wordt beschouwd.

“Ongebonden” (ook wel “niet-hechtgebonden”) betekent dat de vezels niet vastzitten in een vaste matrix (zoals bij sommige asbestcementplaten), maar gemakkelijker in de lucht kunnen terechtkomen wanneer het zand wordt gemanipuleerd, geschud of uitgegoten.

Het zand dat onder meer in creatieve kits wordt gebruikt, is zeer fijn en kan gemakkelijk door het kind worden ingeademd tijdens het spelen.

Kinderen zijn extra kwetsbaar om verschillende redenen:

• Hun ademhalingssysteem is nog in ontwikkeling en dus gevoeliger voor ingeademde deeltjes;
• Ze spelen op de grond, hanteren zand op gezichtshoogte en brengen vaker de handen naar de mond;
• De blootstelling gebeurt vroeg in het leven, waardoor er meer tijd is voor eventuele laattijdige effecten om zich te ontwikkelen.

Wat moet ik doen als mijn kind thuis met speelzand speelt?

Als jouw kind de afgelopen dagen met dit zand heeft gespeeld, is er geen reden tot paniek of om systematisch ingrijpende medische onderzoeken te laten uitvoeren, aangezien de meeste occasionele blootstellingen van lage intensiteit blijven.

Als het zand echter zeer frequent werd gebruikt, in een slecht geventileerde ruimte, of als je specifieke zorgen hebt (bijvoorbeeld bij een kind met astma), kun je dit bespreken met je arts, die de situatie geval per geval zal beoordelen.

Moet het gebruik onmiddellijk worden gestopt?

De Belgische ministers bevoegd voor Consumentenbescherming en Economie raden gezinnen duidelijk aan om het gebruik van speelzand voor kinderen stop te zetten tot de situatie is opgehelderd.

Het gaat niet om een louter comfortadvies, maar om een voorzorgsmaatregel om een mogelijke blootstellingsbron aan asbestvezels weg te nemen, ook al is besmetting in België nog niet bevestigd. Dit advies geldt in het bijzonder voor producten die via internationale platformen zijn aangekocht of die behoren tot categorieën die in Nederland in opspraak zijn gekomen.

Dit betekent dat men:

• Moet stoppen met spelen met verdacht zand, of het nu in een tafel, bak, doos of creatieve kit zit;
• Moet voorkomen dat jonge kinderen er toegang toe hebben door het product buiten hun bereik en in een gesloten verpakking op te bergen;
  
• Moet vermijden het zand te schudden, zeven of te manipuleren op een manier die stof in de lucht veroorzaakt, zolang het niet correct is verpakt.

Hoe het zand veilig hanteren en opslaan?

Controleer in eerste instantie:

• Het merk, de handelsnaam en de herkomst van het product (verpakking, handleiding, factuur);
• Het aankoopkanaal (Belgische fysieke winkel, Belgische webshop, internationale marketplace);
• Het type zand (kinetisch, decoratief, droog los zand voor speeltafels, enz.).

Bewaar de aankoopinformatie en maak indien mogelijk foto’s van de verpakking en het product. Die kunnen nuttig zijn als specifieke producten worden teruggeroepen of als u een klacht moet indienen bij de controleautoriteiten.

De Belgische autoriteiten raden aan om speelzand in hermetische zakken te verpakken om mogelijke verspreiding van vezels in de huiselijke omgeving te voorkomen, en het tijdelijk op te slaan op een veilige plaats buiten bereik van kinderen, in afwachting van instructies voor verwijdering door de milieudiensten.

Deze maatregel is bedoeld om elke nieuwe verspreiding van deeltjes in de lucht te beperken, vooral wanneer het zand droog is.

Los speelzand moet worden opgeruimd met vochtige doeken en niet met een stofzuiger, om stofvorming in de lucht te vermijden.

Het wordt aanbevolen om na elke manipulatie van het zand, de handen grondig te wassen en te voorkomen dat kinderen deelnemen aan deze schoonmaakoperaties.

Worden de producten uit de winkels gehaald?

In België hebben de bevoegde ministers handelaars gevraagd om geen speelzand voor kinderen meer te verkopen zolang het onderzoek loopt. Deze vrijwillige verkoopopschorting komt neer op een preventieve terugtrekking, ook al is er nog geen officiële terugroeping van specifieke partijen wegens het ontbreken van bevestigde besmetting.

Op Europees niveau verbieden de veiligheidsregels de aanwezigheid van asbest in producten die voor kinderen bestemd zijn, en zijn fabrikanten verplicht om elk niet-conform speelgoed van de markt te halen.

In Nederland heeft de Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) aangegeven eigen analyses uit te voeren en dat, bij bevestiging, fabrikanten en distributeurs de betrokken producten onmiddellijk zullen moeten terugtrekken.

Het is waarschijnlijk dat, indien analyses in België of andere lidstaten de besmetting van bepaalde partijen bevestigen, gecoördineerde terugroepacties zullen worden georganiseerd via de Europese waarschuwingssystemen voor gevaarlijke producten. In dat geval zouden consumenten worden gevraagd het product terug te brengen naar de winkel of het te behandelen als specifiek afval volgens de instructies van de lokale of regionale autoriteiten.

Welke aanbevelingen voor handelaars en consumenten?

De Belgische autoriteiten vragen handelaars om speelzand voor kinderen uit de rekken te halen of minstens de verkoop ervan op te schorten tot nader order.

Winkels worden ook verzocht hun klanten te informeren over de officiële aanbevelingen, onder meer via affiches in de winkel of online communicatie.

Voor consumenten luiden de boodschappen als volgt:

• Gebruik geen speelzand voor kinderen thuis in afwachting van de onderzoeksresultaten;
• Bewaar verdachte producten, verpakkingen en aankoopbewijzen voor het geval een officiële terugroeping of vergoeding wordt georganiseerd;
• Volg de voorzorgsinstructies voor veilige hantering om stofverspreiding te voorkomen (luchtdichte zakken, vochtige doeken, geen stofzuiger);
• Meld elk speelzandproduct dat als verdacht wordt beschouwd aan de bevoegde autoriteiten (consumentenbescherming, FOD Economie).

Goede voorzorgsmaatregelen in afwachting van officiële resultaten

Bij gebrek aan een formele bevestiging van besmetting in België roepen autoriteiten en experts op tot waakzaamheid zonder paniek, door eenvoudige en doeltreffende beschermingsmaatregelen te volgen.

Het leidende principe is het vermijden van elke onnodige blootstelling, met in het achterhoofd dat gezondheidsrisico’s sterk afhangen van de intensiteit en de duur van de blootstelling.

Voor ouders zijn de aanbevolen reflexen:

• Zet al het speelzand voor kinderen apart in luchtdichte verpakkingen tot officiële resultaten worden gepubliceerd, en bewaar deze op een veilige plaats buiten bereik van kinderen;

• Geen nieuw speelzand meer aankopen dat nog op internetplatformen wordt verkocht;

• Eventuele zandresten schoonmaken met een vochtige doek en geen stofzuiger gebruiken die vezels in de lucht kan verspreiden;

• Tijdelijk andere veilige materialen verkiezen voor spelactiviteiten (gecertificeerde boetseerklei, bouwspeelgoed, creatieve activiteiten zonder stof);

• De communicatie van de Belgische autoriteiten volgen (officiële websites van Volksgezondheid, FOD Economie, consumentenbescherming) voor updates, lijsten van betrokken producten en eventuele terugroepingsprocedures;

• Met kinderen op een geruststellende manier praten en uitleggen dat sommige speeltjes “even gepauzeerd” worden om te controleren of ze volledig veilig zijn, om angst te verminderen zonder te dramatiseren.

• Bij vragen of specifieke bezorgdheden kunnen ouders contact opnemen met hun arts of kinderarts, vooral als het kind een voorgeschiedenis van ademhalingsproblemen heeft of vaak is blootgesteld aan mogelijk problematisch zand.