Voeding en gezondheid onder de loep van logo TA
Nieuws

Zeven op de tien apothekers springen te vrijblijvend om met zelftests

26 november 2019

Zelftests voor hiv en darmkanker zijn vrij te koop in de apotheek, maar worden te weinig voorzien van de nodige nuance en informatie. In zeven op de tien situaties worden zelftests meegegeven zonder de juiste vragen of voldoende info. Die vrijblijvendheid kan ernstige gevolgen hebben voor de patiënt.

Met een zelftest ga je na of je een aandoening zou kunnen hebben zoals hiv of darmkanker. Helaas worden die tests al te vaak zonder vragen of duiding meegegeven, zo merkten onze anonieme onderzoekers bij hun bezoek aan 101 Belgische apotheken. Zeven op de tien zelftests voor hiv of darmkanker werden verkocht zonder dat de apotheker voldoende vragen stelt of correcte informatie geeft over hoe de test moet worden uitgevoerd en geïnterpreteerd. Niet alleen ondermijnt dat het eventuele nut van zo’n test, het verhoogt ook het risico op onbetrouwbare en fout geïnterpreteerde resultaten.

Darmkanker: beter verwijzen naar gratis screening

In het eerste scenario stuurden we een 54-jarige dame naar 51 Belgische apotheken, met de vraag om een zelftest voor darmkanker. In eerste instantie moest de apotheker vijf vragen stellen om in te kunnen schatten of zo’n test wel nut heeft: “Is de test voor u? Hoe oud bent u? Hebt u al een dokter geraadpleegd of een onderzoek ondergaan? Hebt u klachten? Komt er darmkanker voor in de familie?”.

42 van de 51 bezochte apothekers stelden geen enkele vraag. De vraag over de leeftijd is de allerbelangrijkste, aangezien de apotheker 50-plussers eigenlijk in de richting zou moeten sturen van de gratis kankerscreening die de overheid organiseert.

Van de 40 apothekers die de test uiteindelijk meegaven, waren er 32 die daar weinig of helemaal geen uitleg bij gaven, terwijl het best een ingewikkelde test is om uit te voeren. Ook bij de mogelijke uitkomsten van de test is enige uitleg vereist. 

Hiv: drie maanden wachttijd

Voor de hiv-test bezocht een 25-jarige homoseksuele man 50 andere apotheken omdat hij de avond ervoor onveilige seks zou hebben gehad. Idealiter wordt hier tamelijk vroeg in het gesprek aan de patiënt meegedeeld dat een zelftest in zijn geval niet opportuun is, omdat de zelftest voor hiv die de apotheker verkoopt pas nut heeft na een wachttijd van (minstens) drie maanden na risicocontact.

Opnieuw kan de apotheker dat pas inschatten als hij de juiste vragen stelt: “Is de test voor u? Hoelang is het geleden dat u onveilige seks hebt gehad? Hebt u al een dokter geraadpleegd of een onderzoek ondergaan?”. Opnieuw schoten de bezochte apothekers schromelijk tekort. Net zoals bij de darmkankertest stelden 39 van de 50 apothekers helemaal geen vragen. Niemand stelde ze alle drie.

In het beste geval verwezen de apothekers de onderzoeker door naar de huisarts (die al na zes weken betrouwbaar kan testen) of, nog beter, (aangezien de blootstelling minder dan 72 uur daarvoor was) naar een aidsreferentiecentrum voor een preventieve behandeling met hiv-remmers. Slechts drie apothekers deden dit (bijna) volledig volgens het boekje. 32 apothekers leverden de (in dit geval nutteloze) test wél af, wat niet door de beugel kan, en 17 van hen deden dat zelfs zonder vragen en zonder uitleg.

Verontrustende trend

Dat de cijfers in beide scenario’s min of meer gelijk lopen, is een indicatie dat er nog wat schort aan de aanpak van de Belgische apothekers. Hoewel het weliswaar om een momentopname gaat bij een beperkte steekproef, kunnen we hier wel duidelijk spreken van een negatieve trend.

We willen iedereen aanmoedigen om bij klachten of zorgen een arts te raadplegen. Dat is (na terugbetaling) goedkoper én betrouwbaarder. Bij een zelftest heb je geen enkele zekerheid dat je de test correct hebt uitgevoerd en of de resultaten kloppen, zeker als je alles zelf moet uitdokteren aan de hand van de gebruiksaanwijzing. Bovendien is er niemand in de buurt om een eventuele diagnose te duiden en interpreteren.

Nood aan kwaliteitsindicatoren

En tot slot wilden we, zoals voorzien in het Koninklijk Besluit van 21 januari 2009, weten of de patiënt naar een privéruimte werd doorverwezen om dit gevoelige onderwerp met de apotheker in vertrouwen en zonder schaamte te bespreken. De resultaten zijn verbluffend: geen enkele apotheker nam onze onderzoekers apart, ook niet wanneer er nog andere klanten in de apotheek waren. Ook op dat vlak is er dus nog werk aan de winkel.

Wij roepen het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG) op om de dienstverlening in apotheken te controleren aan de hand van kwaliteitsindicatoren, zoals dat bij onze noorderburen al gebeurt. Ook de betrokken apothekers worden op de hoogte gesteld van hun resultaten.

Bekijk hier de individuele scores