Standpunt

Standpunt van Test Aankoop met betrekking tot vaccinatiepaspoort (om te reizen)

16 maart 2021

Bepaalde lidstaten hebben vaccinatiepaspoorten (VP) geïntroduceerd, en andere zullen het waarschijnlijk in de komende maanden doen. De Europese Commissie heeft aangekondigd dat ze deze maand een ‘Green Digital Pass’ zal voorstellen, die een bewijs moet leveren dat iemand gevaccineerd is, alsook de testresultaten voor wie zich nog niet heeft kunnen laten vaccineren en de informatie over de gezondheidstoestand post-COVID-19.

De VP’s zijn certificaten die het mogelijk maken een bewijs van vaccinatie op te stellen dat gekoppeld is aan de identiteit van de titularis. Het doel van een paspoort is om de terugkeer naar de activiteiten van voor COVID-19 en het reizen te faciliteren, zonder de individuele of gezamenlijke gezondheid in gevaar te brengen.

Het debat over VP’s is complex, omdat er rekening moet worden gehouden met veel verschillende elementen.

Het is goed om in de eerste plaats de vraag te stellen naar de toegevoegde waarde van dergelijk paspoort in vergelijking met de huidige situatie, die voorziet in een PCR-test + een eventuele quarantaine (1).

We moeten inderdaad rekening houden met verschillende wetenschappelijke elementen (2), zoals de besmettelijkheid van gevaccineerde personen, de duur van de bescherming die het vaccin biedt, de verschillende beschermingsgraden die de verschillende vaccins bieden, en de dekkingsgraad die nodig is om een groepsimmuniteit te bereiken.

We moeten ook rekening houden met de timing van de vaccinatie en de betrokken bevolking (3). In België is slechts 5% van de bevolking gevaccineerd. Bovendien kunnen personen die jonger zijn dan 16/18 jaar het vaccin niet krijgen. Het is ook goed om rekening te houden met alle personen die, vanwege hun gezondheidstoestand, zich niet kunnen laten vaccineren.

We moeten ook de vraag stellen of de verplichting om een vaccinatiepaspoort te hebben rekening houdt met het vrijwillige karakter van het vaccin (4).

Het mogelijke gebruik van dit ‘paspoort’ moet duidelijk gedefinieerd worden (5).

In het voorstel van de Voorzitster van de Europese Commissie is er sprake van een ‘groene digitale pas’. Nochtans zijn er heel wat mensen die niet over de nodige digitale tools beschikken om een beroep te doen op een certificaat in digitale vorm (6).

Als het wordt toegepast, zou een dergelijk paspoort aan de vereisten van de AVG moeten voldoen (7).

Er moet ten slotte ook een onderscheid worden gemaakt tussen de mogelijkheid van een staat om de fundamentele vrijheden in te perken en die van een privéspeler (zoals een luchtvaartmaatschappij) (8).

 

  1. Toegevoegde waarde van het paspoort

    De eerste vraag in het debat over de VP’s is wat hun meerwaarde is in vergelijking met een PCR-test met nadien al dan niet quarantaine. Zoals heel duidelijk wordt uitgelegd in het advies van de Royal Society van 14 februari 2021 is er op dit ogenblik geen enkele tool beschikbaar die het mogelijk maakt er absoluut zeker van te zijn dat een persoon niet ziek en niet besmettelijk is.

                                       

    Op basis van wat we op dit moment weten, kunnen we stellen dat zowel de PCR-test als vaccinatie voor- en nadelen hebben. We zien bijgevolg geen objectieve reden om, met onze huidige kennis van zaken, een vaccinatiepaspoort en geen negatieve PCR-test op te leggen.

    We zijn in ieder geval van mening dat de mogelijkheid om een voorwaarde te kunnen opleggen (vaccinatiecertificaat of negatieve PCR-test) om te reizen niet langer mag bestaan dan nodig is om epidemiologische redenen. We dringen erop aan dat het belangrijk is om de voorwaarden om te mogen reizen te herzien naargelang van de evolutie van de epidemiologische situatie. Om de inperking van de fundamentele rechten te verkleinen, is het goed om een onderscheid te maken op basis van de epidemiologische situatie/vaccinatiedekkingsgraad op de plaats van vertrek en de plaats van aankomst en te vermijden om met algemene verboden of maatregelen te werken.

     

  2. Wetenschappelijke elementen

    Een vaccinatiestrategie heeft twee grote doelstellingen: in de eerste plaats de ontwikkeling van ernstige symptomen voorkomen, en vooral de symptomen die leiden tot een ziekenhuisopname en/of levensbedreigend zijn, en ten tweede de infectieketen onderbreken. Zoals hierboven al gezegd is, weten we op dit ogenblik voor de COVID-19-vaccins nog niet wat het verband is tussen de onderdrukking van de symptomen en de onderdrukking van de infectie. Dat zal pas duidelijk worden in follow-upstudies op lange termijn. Hoewel de recente studies op dit punt geruststellend zijn, is het niet uitgesloten dat gevaccineerde personen het virus kunnen dragen en besmettelijk kunnen zijn.

    We moeten ook aangeven dat de vermindering van de reproductie van het virus dankzij vaccinatie zou kunnen worden afgeremd door de verschijning van varianten van het virus.

    Overigens weten we op dit ogenblik nog niet hoelang het vaccin bescherming biedt tegen de ernstige symptomen van COVID-19.

    Merk ten slotte ook op dat de beschermingsgraden variëren naargelang van het soort vaccin dat momenteel op de markt is.

    Alles wijst er dus op dat het nodig is om te wachten tot een hoge vaccinatiedekking is bereikt, en na de vaccinatie andere beschermingsmaatregelen te handhaven, op z’n minst gedurende een beperkte tijd.

    Op basis van wat we momenteel weten over de goedgekeurde COVID-19-vaccins lijkt het vaccinatiepaspoort een onvolmaakte tool te zijn. Het is inderdaad nodig dat we meer informatie hebben over (1) de werkzaamheid van vaccins, meer bepaald inzake de preventie van de besmettelijkheid en de overdracht van het virus, met inbegrip van de bescherming tegen de genetische varianten, en (2) de duur van de beschermende immuniteit – zowel tegen de ziekte als tegen de infectie – om te beslissen hoe vaak het vaccinatiepaspoort hernieuwd moet worden.

    Dat is ook de conclusie van de WGO die verklaart dat “gezien we nog niet weten wat de rol is van vaccins in de beperking van de overdracht en omdat er nog onvoldoende vaccins beschikbaar zijn, het Comité aanbeveelt dat de landen niet eisen dat reizigers bij aankomst een bewijs van vaccinatie voorleggen”.

    Van zodra lidstaten toch de mogelijkheid overwegen om gevaccineerde personen zonder verplichting van quarantaine te laten reizen, ondanks de hierboven beschreven twijfels, lijkt het ons dat deze mogelijkheid ook moet worden onderzocht voor niet-gevaccineerde personen die bij vertrek en terugkeer van de reis een negatieve PCR-test voorleggen.  Deze mogelijkheid zou discriminatie tussen gevaccineerden en niet-gevaccineerden tot een minimum beperken en spanningen tussen deze twee groepen voorkomen. Zolang niet elke burger de kans heeft gehad zich te laten vaccineren, moeten de kosten van PCR-tests gratis zijn om ervoor te zorgen. Anders zou er een andere vorm van discriminatie ontstaan: gevaccineerden zouden "gratis" kunnen reizen, terwijl niet-gevaccineerden enkele honderden euro's zouden moeten betalen (bijvoorbeeld voor een gezin) om te mogen reizen.

     

     

  3. Timing van de vaccinatie en betrokken publiek

    In België is slechts (ongeveer) 5% van de bevolking gevaccineerd (begin maart 2021). Bovendien kunnen personen die jonger zijn dan 16/18 jaar het vaccin niet krijgen en worden anderen uitgesloten omwille van hun gezondheidstoestand.

    Test Aankoop is – net als de WGO – van mening dat iedereen het recht zou moeten hebben om een vaccinatiecertificaat te krijgen en te bewaren. Maar de verschillende vaccinatieniveaus tussen de landen en de verschillende gemeenschappen leiden tot hevige onrust.

    Wij zijn van mening dat het eisen van een vaccinatiepaspoort als enige optie om te kunnen reizen gewoonweg niet bespreekbaar zou moeten zijn. Er zou de persoon die wil reizen altijd een alternatief (PCR-test, sneltest enz.) moeten worden geboden.

     

  4. Respect voor het vrijwillige karakter van de vaccinatie

    We herinneren eraan dat er op dit moment geen enkele wet is die voorziet in een verplichting om je te laten vaccineren. Als we de fundamentele rechten, zoals het recht om je te verplaatsen, inperken voor mensen die niet gevaccineerd zijn, komt dat volgens ons neer op een indirecte vaccinatieverplichting.

    We denken dat, aangezien onze staten hebben gekozen voor een vrijwillige vaccinatie, het goed is om consequent te zijn en geen negatieve gevolgen te koppelen aan het feit dat men niet gevaccineerd is.

    In zijn aanbeveling van 27 januari 2021 vroeg de Algemene Vergadering van de Raad van Europa aan de overheden, om er zeker van te zijn dat de vaccins op grote schaal aanvaard zouden worden:

    • er zich van te vergewissen dat de burgers op de hoogte worden gebracht van het feit dat de vaccinatie NIET verplicht is en dat niemand politieke, noch sociale of andere druk zou ondervinden om zich te laten vaccineren wanneer iemand het niet wil laten doen,

    • ervoor te zorgen dat die persoon niet gediscrimineerd wordt omdat hij of zij niet gevaccineerd is, met het oog op mogelijke gezondheidsrisico’s of omdat hij of zij zich niet wil laten vaccineren.

     

  5. Duidelijke omschrijving van toegestaan gebruik

    Als de Europese Unie en België er niet voor kiezen om het vaccinatiepaspoort te gebruiken als voorwaarde om te reizen, lijkt het ons noodzakelijk dat het voorziene gebruik van die ‘paspoorten’ duidelijk wordt omschreven. De vaccinatiepaspoorten maken immers gebruik van gevoelige persoonlijke informatie, maken een onderscheid tussen individuen op basis van hun gezondheidstoestand, en zouden eventueel kunnen worden gebruikt om de graad van vrijheid of de rechten van de individuen vast te leggen.

    Het risico bestaat wel degelijk dat die ‘paspoorten’ zouden worden gebruikt om te discrimineren bij aanwervingen of om toegang te krijgen tot restaurants, gezondheidscentra, sport- of culturele evenementen, verzekeringsmaatschappijen, of bij huisvesting of andere diensten. Dat is al het geval in Israël, waar toegang tot bepaalde plaatsen onderworpen is aan het vooruitzicht op vaccinatie, terwijl een groot deel van de bevolking nog niet in aanmerking komt voor het vaccin.

     

  6. Een digitaal of analoog paspoort?

    Behalve de discriminatie tussen individuen op basis van hun gezondheidstoestand bestaat het risico ook dat het voorstel van de Europese Commissie discriminatie in het leven roept tussen mensen die digitaal bij de tijd zijn en anderen. De Europese Commissie praat immers over een ‘groene digitale pas’.

    Zoals we hierboven al hebben benadrukt, zijn wij van mening dat iedereen het recht zou moeten hebben om een vaccinatiecertificaat te krijgen. Dat moet bijgevolg worden afgeleverd in een vorm die geschikt is voor de betrokken persoon. Vaccinatiepaspoorten die uitsluitend digitaal zijn, zouden de digitale factuur per definitie opdrijven.

     

  7. Naleving van de AVG en gegevensbeveiliging

    De gezondheidsgegevens – waaronder de vaccinatieregisters – worden beschermd door de AVG. Die gegevens moeten dus worden gecontroleerd, met technische en organisatorische maatregelen, om de overdracht van gegevens op een proactieve manier te behandelen.

    In de wetenschap dat de vaccinatiepaspoorten gevoelige persoonlijke informatie bevatten, moeten ze voldoen aan de beginselen van rechtmatigheid, behoorlijkheid, transparantie, doelbinding, minimale gegevensverwerking, integriteit en vertrouwelijkheid enz., zoals artikel 5 van de AVG voorschrijft.

    Zoals de Royal Society in zijn hierboven geciteerde advies opmerkt, is een ruimere ethische bekommernis het feit dat de elektronische vaccinatiepaspoorten zouden kunnen worden gebruikt om de bewegingen of de gezondheidstoestand van individuen in de gaten te houden. Het gaat hier om een ernstig zorgwekkend punt op het vlak van de mensenrechten, en het wordt ondersteund door een aanzienlijke jurisprudentie in Straatsburg. In China leest de overheid bijvoorbeeld een app uit die informatie geeft over de gezondheidstoestand en de vorige reizen, wat aanleiding geeft tot talloze discussies over de bescherming van het privéleven, omdat deze app persoonlijke gegevens naar de politie lijkt te sturen.

    Het is dus goed dat we bijzonder omzichtig omspringen met de beveiliging van de bewaarde gevoelige persoonsgegevens. Er zijn legio gevallen bekend van het hacken van gegevens. Een mogelijkheid om zich te wapenen tegen het reële gevaar dat deze gegevens gehackt worden, zou zijn om ze gedecentraliseerd aan te pakken. Met andere woorden, om geen informatie in een centrale database te registreren, en een digitaal, versleuteld bewijs te creëren, dat enkel wordt bewaard door diegene die zich laat vaccineren en dat hij of zij alleen laat zien waar en aan wie hij of zij zelf beslist[1].

     

  8. Onderscheid publieke/private operator

Volgens de Duitse Ethische Commissie moeten de beperkingen van de burgerlijke vrijheden die de staat oplegt altijd worden gerechtvaardigd, maar hebben private operatoren de mogelijkheid om de toegang tot hun diensten naar eigen inzicht te reglementeren (contractvrijheid). Het is eerder de beperking van die vrijheid om contracten aan te gaan die gerechtvaardigd moet worden.

Volgens de wet mogen private spelers in principe een vaccinatiebewijs vragen om toegang te verlenen tot hun diensten. Maar dergelijke maatregel mag geen verboden discriminatie of ongelijke behandeling tot gevolg hebben en moet de regels inzake de persoonlijke levenssfeer eerbiedigen. Private spelers moeten altijd de belangen tegen elkaar afwegen. Ze moeten kunnen aantonen dat het vaccinatiecertificaat een legitiem doel heeft, dat het nodig is om dat doel te bereiken, dat de voordelen opwegen tegen de nadelen en dat er geen minder ingrijpend middel is om dat doel te bereiken.

De Nederlandse Gezondheidsraad heeft een kader uitgewerkt om de belangen in evenwicht te brengen en roept de overheid op om erop toe te zien dat het opleggen van een vaccinatiecertificaat door private spelers gerechtvaardigd is.

Wij roepen de regering op om ook een dergelijk kader uit te werken, om te vermijden dat ongerechtvaardigde discriminatie opduikt.

 

***

 

Conclusie op basis van de huidige stand van zaken:

 

Voor Test Aankoop is het absoluut noodzakelijk dat de beperkingen van de fundamentele vrijheid om zich te verplaatsen, die het voorleggen van een vaccinatiecertificaat of een negatieve PCR-test (al dan niet gevolgd door een quarantaine) inhouden, opnieuw worden bekeken aan de hand van de evolutie van de epidemiologische situatie.

Elementen zoals de gezondheidstoestand en de vaccinatiedekking op de plaats van vertrek en van aankomst moeten in overweging worden genomen om na te gaan of de opgelegde beperkingen altijd nodig en proportioneel zijn. Er moeten afzonderlijke maatregelen worden genomen voor afzonderlijke situaties, en er mogen geen algemene maatregelen worden opgelegd.

In ieder geval lijkt het ons dringend nodig dat de Europese en nationale overheden een plan uitwerken voor de zomervakantie: hoe zal men binnen de EU kunnen reizen? Wat zullen de voorwaarden zijn? Wat zijn de garanties wanneer de epidemiologische situatie verandert? Zowel de reissector als de consumenten hebben informatie nodig om goed overwogen keuzes te kunnen maken.

In die context is er voor Test Aankoop niets dat rechtvaardigt dat een vaccinatiepaspoort de enige basis zou zijn waarmee burgers zich binnen de EU kunnen verplaatsen. Het voorleggen van een vaccinatiecertificaat om te mogen reizen zou een extra mogelijkheid kunnen zijn naast de mogelijkheid om een PCR-test uit te voeren (al dan niet gevolgd door een quarantaine). De geldigheidsduur van dergelijk ‘paspoort’ zal dan moeten worden vastgelegd op basis van bekende wetenschappelijke gegevens.

Opdat dit systeem zou correct mogelijk zou zijn, moet een groot deel van de bevolking zo snel mogelijk de mogelijkheid krijgen om zich te laten vaccineren. Anders zouden sommigen vrij kunnen reizen en zouden anderen zich eventueel aan een quarantaine moeten houden waardoor hun vakantieplannen in het water vallen, wat spanningen zou veroorzaken tussen gevaccineerde en niet-gevaccineerde personen. Dit toont het belang aan om een goede vaccinatiecampagne op touw te zetten.

Ook dringen wij erop aan dat PCR-tests gratis zouden zijn voor mensen die willen reizen, zodat er niet nog meer discriminatie ontstaat tussen degenen die gevaccineerd zijn en “gratis” kunnen reizen en degenen die in het andere geval enkele honderden euro’s aan PCR-tests moeten ophoesten om met het gezin op vakantie te kunnen gaan.

Tot slot vragen we aan de overheid eveneens dat ze een gemeenschappelijke tool zou gebruiken om de gegevens voor vaccinatie te verzamelen, dat ze PCR-tests zou uitvoeren enz., dat ze uiterst omzichtig zou omspringen met de fundamentele rechten van de burgers en dat ze maatregelen neemt om de gevoelige verzamelde gegevens te beschermen tegen pogingen om te hacken.

 

 

Toegang pers

Om als journalist toegang te krijgen tot alle inhoud, vragen wij u ons een email te sturen.